КнаМланде

«КнаМланде» – тыге маналташ тÿҥалеш мемнан газетысе у рубрикына.

Шочмо кундемнан историйже – теве тыге вес семын манаш лиеш тудым. Тыште ме Кнавелын эртыме корныжо, илыш-йÿлаже, чапланыше айдемыже-влак нерген да молымат каласкалаш ямде улына. Тышкак тендамат полшаш ÿжына. Мутлан, молан ты кундемысе ял-влакын лÿмышт тыгай улыт. Мом ойла марий коклаште аралалт кодшо легенде, мом ойлат да кузе шонат тидын шотышто марий да моло калык кокла гыч лекше шымлызе-ученый-влак…

Тидыже кажне кукмарий марийлан, тыгак Марий Элыште илыше марий-влакланат оҥай да пайдале лиеш манын шонена.

Вет тачысе кечылан раш: мемнан Кукмарий кундемнан исторйже поян. Кеч-могай могырым ончалаш гынат.

Теве ик историй факт гычын ме тÿҥалына шке каласкалымашнам.

Тудым марий шымлызе Виталий Александрович Акцоринын 1972 ийыште лекше «Тошто марий ой» книгаштыже савыктыме.

Акпатыр ден Полтыш он-влак пошкудо Киров областьысе мланде дене кылдалтын улыт гынат, тиде кундем мемнан деч тора огыл. Сандене Кнавел калыкат нуным шке талешкыштлан шотлен кертыт. Мутат уке, икмыняр жап гыч ме шкенан талешкына-влак нергенат материалым ямдылен шуктена. Вет мемнан велым эше тунар шымлышаш уло.

Акпатыр, Шиикпавай, Казаклар

Пеш шукерте тиде лийын. Руш кугыжа эше мемнан деке шуын огыл, а мемнан шкенан князь-влак улыт улмаш. Иленыт тунам кум изак-шоляк: Акпатыр, Шиикпавай, Казаклар. Ала тысак лийыныт, ала толыныт иктаж-кушеч, Юмо пала. Но суапле чонан лийыныт нуно, садлан, манмыла, Юмо нуным ÿп почеш ниялтен: тÿрлö черым палаш да эмлаш туныктен. Шуко порым да асум ыштеныт нуно тÿняште, садлан марий-влак нуным жапленыт да колыштыныт. Татар-влакат ÿшаненыт нунылан.

Колен колтен Акпатыр да шÿден шкенжым тышан тояш. Изиш варарак Шиикпавай ден Казаклар коленыт: иктыже шкенжым тояш йодын тушанак (кызыт йырже татар шÿгарла), весыже – теве тушан, «Акпатыр шÿгар» манме ваштарешла, чоҥгата вереш.

Татар-влак жапленыт мемнан шнуйнам, лÿмденыт гына вес семын: Адай. Нуно тудлан кумалыныт да марийымат шÿгар ÿмбакше пуртеныт. Вот кöм иктаж-могай чер кагыртен пышта гын, тудо Акпатырлан але Казакларлан, коклан Шиикпавайланат надырым пуа. «Йöра лиеш, луш лиеш, – маныт. – Пеш полшат, поснак Акпатыр».

Пеш шукерте колен Акпатыр. Эше мемнан коча-кувавайнат шоҥго-влак деч веле колыныт. Пеш ожно. А вот шÿгар йыр чашмажым, тоштыжо йöрлын гын, эре уэмден ыштен шогеныт.

Болтуш ден Токтауш онар-влак

Болтуш уло Малмыж марийын князь але онар улмаш. Тудо рвезыж годым пеш тале, ушан да патыр лийын… Но Иван Грозный кугыжа Озаҥ олам налаш толмыж годым Малмыж оламат руалтен налнеже улмаш. Адашев воевода Болтуш деч олам шке кумылын пуаш йодын. А Болтуш келшен огыл. Вара нунын коклаште кугу кредалмаш тарванен. Пушкарев курык гыч воевода пушка дене лÿйкален. Олам виешак шалатеныт. Болтуш тунам Ишке курык нерыш кÿзен шогалын. Тудым тушман-влак ужыныт да пушко топ дене лÿен пушытыныт. Марий сарзе-влак тудым Болтуш курыкеш тоеныт.

Князь улмыж годым тудын тунар мландыже лийын – кум сутка жапыште ече дене йыр савырнаш кÿлын.

Болтуш колымек, князьлан Токтауш шогалын. Тудо чыла марийым поген, Марий Малмыжыш наҥгаен да «Таушев сбор» манме княжествым тушан ыштен… Токтаушын Паймас лÿман эргыже улмаш. Колымешкыже чимарияк (некрещёный, тынеш пурыдымо) кодын, тудым нигузеат тынеш пуртен кертын огытыл.

Редакций деч. Пагалыме йолташ-влак, Кна вел кундем шуко легендым, тошто калык ойым арала. Сандене мемнан редакцийна тендан деке тыгай йодмаш дене лектеш: илалшырак-влак деч тидым возен налын, шкенан «КнаВел» газетешна савыкташ (печатлаш) темлаш.

Вучен кодына.

Фото: Кна вел панорама.

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s


%d такие блоггеры, как: