Кузе тиде лийын да кушкын?

Жап моткоч писын эрта. Шижынат ышна шукто, Татарстан Республик, Кумарий кундемысе самырык-влакын «КнаВел» ушемыштым ыштымылан ик идалыкат шуэш. Тачысе кÿкшыт гыч ончалын, тиде пагытыш пöртылына да кушеч тÿҥалмым эше ик гана рашемдена.

Ме, марий рвезе-влак, ятыр гана погыненна да шочмо йылме, марий культур да калыкнан ончыклыкшо нерген мутым луктынна. Шке илышнам кузе вашталтен кертме нерген шонымаш пеш шуко лийын, но мемнам чын корныш виктарыше еҥ лектын огыл. Лач ты пагытыште мемнан деке Марий Эл гыч тале марий рвезе Сергей Карпов толын лекте. Ме тудын дене 2008 ий декабрьыште Вятские Поляны олаште «Йомыша» каныме касыште «Пеледыш» ансамбльын лÿмгечыштыже палыме лийна. Лач ты кече гычак кылна вияҥаш тÿҥале. Тиде шарнымаш гычак тÿҥале мемнан вашмутланымашна.

Ю.Ф. Сергей, могай Юмыжо тыйым тунам мемнан деке савырале?

С.К. Эн ончыч мый тендан велыш Марий самырык театрын пашаж дене миенам ыле. Шке сомылем вораҥдарен колтен, «Мир» кинотеатр деке толын лектым. Тушто «Пеледыш» ансамбльын вуйлатышыже дене палыме лийым, тыгак моло кугурак еҥ-влак денат вашлияш йöн лекте. Тунамак кутырен келшышна: 2008 ий 21 декабрьыште «Йомыша» лÿман каныме касым эртараш да тиде амал денак «Пеледышын» ик ияш лÿмгечыжым палемдаш. Шарнет, Юра, лач тунамак тый марий муро диск-влакым да шуко марий книгам нальыч. Тыге мемнан коклаште кыл шочо. Марий-влакын ончыклык пÿрымашышт нерген ойлымет мыланем келшыш. Сандене Марий самырык театр дене тендан деке февральыште миена манын ойлышым.

Ю.Ф. Чын, ме рвезе-влак дене пырля тыйым февраль тÿҥалтыште вашлийна.

С.К. Тунам спектакль лийме кечым рашемдышна да афишым вераҥдышна.

Ю.Ф. Меат ончыклык ушемна нерген калыклан ойлышна, тыге шкешотан рекламым ыштышна.

С.К. Варажым ялыштыда марий самырык артист-влакым пеш сайын вашлийыч. Кечывалымсе постановкыш йоча-влак тич толыныт ыле, а кастене «Йоргасола каче-влак» спектакльым ужын кертда. Тыштак мый тыйым палымым ыштышым Валентин Колумб лÿмеш тоштер-рÿдерын вуйлатышыже Владимир Никифорович Козлов дене.

Ю.Ф. Тугеже кызыт тудлан мутым пуэна.

В.Н. 2009 ий тÿҥалтыште мыланем пиал логале Полянка олашке миен лекташ. Тыге лÿмдат Виче да Кукмарий кундемысе марий-влак Вятские Поляны олам. Тыште ончычат лийнам гынат, марий калык дене вашлиймаш мыланем икымше ыле.

Ты пайремнам ямдылыше Сергей Карпов книга дене шогылтмем годым каласыш: «Кас велеш тышке Кнавел марий-влак толыт. Палет, нунын коклаште тугай чолга, патриот марий-влак улыт. Теве вашлиятат, ужат…»

Мый тышке калык коклашке книгам шарыме шот дене толын лектынам. Полянка оласе марий-влак, йоча-влак дене ятыр кутыраш, книга шотышто умылтараш, марий книгам лудаш кумылыштым савыраш логале. А умылат вет, налыт вет марий книгатым. Поснак марий темылан рушла возымо книга-влак кайышт.

Вес концертлан «Мир» кÿполатышке ончылгочак толын темыч. Шукын улыт, тÿшка дене. Мый «Кö гын, могайрак гын тиде рвезе?» манын, лишемше-влак коклаште тудым шинчам дене кычалам.

Теве книга ÿстел деке ик рвезе мардеж гай лишеме. Почешыже – эше икмынярын. «Сай-мотор!» – манын саламлалте да тунамак шинчаж дене книга-влакым шераш тÿҥале. «Тиде мемнан уке, тиде уке… тиде уке…» – тыгай шомак дене книга-влакым ойырен, кидышкыже пога. Вара ала-кöлан (мыланем тунам чыланат палыдыме лийыныт) кычкырале: «Маргарита Захаровна, ончалза книга-влакым. Эше могай кÿлеш?» Мутат уке, мый вара гына умылышым: тиде – Йÿдвел гыч пашам ыштен толшо марий рвезе-влак школ тоштерлан (музейлан) шке кÿшешышт надыр-пöлекым ыштеныт. Тыгай койышышт дене шке туныктышыштым пагалымашым ончыктеныт. Палыме лийна, рвезын лÿмжö – Юра. Фамилийжат шке порман – Федотов-Яканаев.

Концерт пытымеке, ме Юрамыт деке унала кудална. Мемнан мийымына годым мончат ямде ыле. Ом шойышт, тынар тораш, Татарстан кундемыш толынна гынат, мыланем пуйто пошкудо ялыште улмемла чучын. Мемнан семынак мутланат, икмыняр шомак гына ойыртемалтеш мемнан Марий кундемысе деч. Эсогыл мемнан деч ойыртемалтше кугу акцентат уке, а шуко ойсавыртышыже чылт мемнан семынак лектеш.

Ты кастене сÿрет тыге виян вашталт шогымылан öраш гына кодын. Теве гына Полянкаште шогылтына ыле, ынде ала-кушто Татарстанысе Кукмарий районын Кнавелныже улына. Мончашкат пурен лекна, илыш, самырык-влакын тачысе да ончыклыкышт нерген кутыраш тÿҥална. Мыйым весе öрыктарыш: мо нерген гына кутыраш огына тÿҥал, нуно туштак ешарат: «Ме шкежат тыгак шоненна, рвезе-влак дене погынен каҥашенна уже тидын нерген…» Лачак Кнавелне марий самырык ушемым ышташ темлымекына тыгай вашмут ыле. Тыге тиде кастенак рвезе-влаклан йыҥгыртышт, нуно погынен тольыч. Чыла могырым каҥашымеке, нуно «КнаВел» самырык ушемым ышташ кутырен келшышт да протоколым ямдылышт. Тыштак мут лекте шке кундемын историйжым шымлыме, тачысе илышым виктарен шогымо нерген. Сандене, газетым лукташ кÿлеш манме шомакым колмеке, нуно пуйто ылыж кайышт. Уже могай материал лийшашымат тунамак каҥашен лектыч.

Тудо кастенак нине рвезе-влак кокла гыч икмынярынже «ВийАр» самырык ушемыш пураш йодмашым возышт. Сÿрет тыге писын да виян вашталт шогымылан мый, чынжымак, тунам öрынам веле ыле.

Туштак ончыклык планым палемдышна: тиде – Марий талешке-влаклан пöлеклалтше кас (кеч нуно ты пайрем нерген пеш шагал палат гынат, вигак руалтышт); кеҥежым марий-влаклан сай пайремым эртараш. Ынде куанен каласен кертам: Талешке кечат Кнавелне кугу пайрем семын эртыш, Марий Эл гыч артист-влакат миеныт ыле, кеҥежым «Марий касат» Кнавелым помыжалтарыш.

А вот самырык-влакын мер (общественный) пашашке ушнымышт, чыла вере чолга улмышт кугун куандара. Памашымат эрыктат, тÿзатат, концертышкат рÿжге коштыт («Кнавел» фольклор ансамбль ты кундемыште ик эн палыме да тушто самырык-влак шукын улыт). Эн чотшо Юрий Федотов-Яманаевын самырык-влакым ушен кертмыже да моштымыжо куандара. Юра йыр чылан чумыргат. Шке пÿсö мыскараже, тышкат-тушкат миен шумыж дене, окса йöным муын моштымыж дене тудым весе дене таҥастараш ок лий.

Тидак вара кугу шÿкалтышым ыштыш Роман Назыровлан шке мастарлыкшым почылтараш. Тидын нерген вес страницылаште шагал огыл каласыме лиеш.

«КнаВел» газетат чылам öрыктара: ты кундемыште кум марий ял гына, но нунын шке газетышт уло. Вес кундем тыгай дене моктанен ок керт. Кнавел рвезе-влак деч примерым налаш гына кодеш.

Миен коштмаш чыла шотыштат пайдале ыле: меат шкенан шонымынам шуктышна – тиде кундемлашке марий книга-влакым шыҥдарышна. Вет кодшо курымысо 90-ше ийла мучаш деч вара Татарстанысе марий библиотекылашке марий книга пешыжак логалын огыл. 10 ий утла ончычак лекше книга-влакым гына ужын, чон коршта. Но Кукмарий район администрацийысе тÿвыра (культур) пöлка дене кутырен келшыме деч вара у марий книга-влак тысе библиотекылашке миен шуыч. Шагалрак гынат, тÿҥалтыш уло.

Тыгодымак посна еҥ-влакат марий книгалан шÿмаҥыч, шкаланышт, мöҥгысö библиотекыш наледышт. Умылат, книга – тиде уш поянлык, тиде увер, да уверлан кöра толшо поянлык.

А мемнан коклаште книгалан верч кыл пеҥгыдеме.

Умбакыжат тыгай чолга-влак дене пырля мер пашам ышташ кумыл уло. Вет марий самырык-влакын «ВийАр» ушемышт дене нунын кыл пеҥгыде. «У вий» денат вашкылым муаш кумылышт уло.

Ю.Ф. Тау, Владимир Никифорович, поро шомакланда. А мый кызыт эше ик гана спектакль дек пöртылам. Тудо ял калыклан пеш чот келшен. Мый эше Игорь Актуганов дене палыме лийым, спектакль годым «Бензин гай ылыжам» манмыже пеш чот келшыш. Вара ятыр жап мутланен шинчылтна, кандырам пунен куштышна, чыла сайым тыланен ужатен колтышна.

С.К. Варажым Роман ден коктын Йошкар-Олашке толында. Тунамак тендан дене Марий талешке кечым кунамрак эртарен колтымо нерген кутырен келшышна. Мурызо-влак Надежда Пашкина ден Валерий Петровым пырля ÿжна.

Ю.Ф. Каласаш кÿлеш, уна-влакым вашлийме шотышто мый школышто кутырен келшенам ыле, жапшымат палемдышна. Но Марий Элыште мемнан корнына чот шуйныш. Шернур посёлкышто ГИБДД пашаеҥ-влак машинанам кучен шогалтышт.

С.К. Марий муро диск-влаклан кÿлешан кагаз лийын огыл, сандене кок шагатым йомдарышна.

Ю.Ф. Тыге школыш миен шуын огынал. Тау, улыт мыйын йöратыме пелашем да оньыкувам, нунак уна-влакым сайын вашлийыч. А чылт марий шÿлышан концерт ял калыклан пеш чот келшен, арам огыл сцене гыч Сергей Карповын «Кÿлеш але уке тыгай концерт?» манын йодмыжлан, еҥ-влак ик семын кычкыральыч: «Кÿлеш!»

Тиде кечынак «КнаВел» у газетым калык коклаште шарышна. Тудым лукташ полшымыштлан поро шомакым ойлымо шуэш Владимир Козлов ден Валерий Очеевлан.
Умбакыже мемнан пашана ушнаш тÿҥале. Рвезе-влак дене пырля «Марий кас» пайремым ямдылышна. Тудым Кна вÿд воктене эртарышна. Тылеч ончыч эҥер серым эрыктышна, сценым ыштышна. Сергей, а тунам тендан толмо корныда могайрак лие?

С.К. Тиде кече мыланна пеш тÿвыргö-лектышан ыле. Ондак шочмо кундемыштем ял пайремым эртарышна. Саламатнур ял муро сем дене вÿдылалтын ыле, а кечывал деч вара ныл шагатлан машинаш шинчын, тендан велыш чошышна: мурызо-влак Роза Искакова, Любовь Купсольцева да водительна гармонист Александр Иванов (Киров область, Кÿльмыж район гыч). Изиш вараш кодынна гынат, шокшын вашлиймаш мемнам чот куандарыш.

Ю.Ф. Ял марий-влак тендам чот вученыт, эҥер серыш ятыр ондак толын шинчыныт. Концерт деч ончыч икмыняр экшык лийын гынат, тудо сайын эртыш. Мемнан велне Роза Искаковам пеш сайын палат, йöратат, сандене вÿдышö Сергей Карповын тудын номержым увертарымеке, пуйто кÿдырчö шоктен кодо – тыге калык совым кыраш тÿҥале. Газет йöн дене пайдаланен, уло Кнавел калык лÿм дене ме Розам мужыраҥме кечыж дене (жап эрталтен гынат) саламлена да еш пиалым тыланена.

Кугу тау тыгак Люба Купсольцева ден гармонист Александр Ивановлан. Тиде кас нерген верысе калык ятыр жап ойлыш. Эрлашыжым районышто Сабантуй пайрем годымат суас-влак мемнан деч йодыч: кунам эше марий касым эртараш тÿҥалыда?

Теве тыгайрак пашам эртарен колтен улына ме эртыше жапыште. Умбакыжат вашкылым вияҥден, ме марий калыкын йылмыжым, культуржым вияҥдаш реза улына. Россий кÿкшыт гыч ончалын, тыге каласена: мемнан элна тунам виян да икоян лиеш, кунам Российыште илыше калык-влак пырля лийыт да ваш-ваш пагалаш тÿҥалыт.

Юрий Федотов-Яканаев
ямдылен

Фотосÿретлаште: Сергей Карпов;
Роман Назыров (покшелне) йолташышт-влак дене пырля Марий самырыктукым слетышто;
Маргарита Искакова ден Надежда Пашкина библиотекыште, апрель 2009 ий;
Кна вел рвезе-влак Екатеринбургышто.

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s


%d такие блоггеры, как: